Boek Bodem onder het landschap, Jan Bokhorst

Sporen uit lang vervlogen tijden zijn nog altijd zichtbaar in het Nederlandse landschap. Zo liggen bij Urk stenen die met het ijs uit Scandinavië werden aangevoerd. Gletsjers stuwden delen van Nederland op tot stuwwallen, zoals de Utrechtse Heuvelrug. Maar is er ook een onzichtbaar element dat ons landschap in sterke mate bepaalt? Jazeker, de bodem!

Bodem onder het landschap voert u mee langs de prachtige landschappen die Nederland rijk is. Het boek verklaart de grote verscheidenheid in landbouwgebruik en natuur aan de hand van de bodem. Verschillen worden geïllustreerd door prachtige foto´s en sprekende voorbeelden. Waarom komen de lekkerste kersen uit de Betuwe? Wat verklaart de aanwezigheid van ijzerfabrieken langs de Ijssel? Waar vindt u de meeste zangvogels? Wie zijn de geesten uit Oegstgeest en Uitgeest? En wat zijn Achterhoekse klapperstenen? Daarnaast vertelt Bodem onder het landschap hoe Nederland eruit zou zien als de natuur haar gang zou gaan. Met de handige bodemkaart en provinciewijzer voorin het boek kunt u het landschap bij u in de buurt eenvoudig zelf verklaren.

Bodem onder het landschap is een prachtig naslagwerk boordevol leuke weetjes, waarmee iedere liefhebber van natuur en boerenland de variatie van het Nederlandse landschap kan doorgronden.

Titel: Bodem onder het landschap, Ontdek het fundament van natuur en boerenland
Uitgeverij: Roodbont
Auteur: Jan Bokhorst
Uitvoering: paperback
Omvang:  blz. 136
ISBN: 9789075280944

BESTEL

Het Nederlandse landschap is bijzonder. Zo zijn er natuur-, landbouwgebieden en woonkernen aan te treffen. Er zijn bossen en heidevelden, meren, rivieren en kanalen. De verkeerswegen zijn soms open, soms beschut. Dit alles levert een grote diversiteit in ons landschap. De oorzaak hiervoor is deels ondergronds te vinden: de verschillen tussen bodems zijn groot.

Dit boek zoekt naar een achterliggende reden voor die diversiteit in het landschap. Voor een deel blijkt die ondergronds te vinden. Aan de diversiteit in het landschap ligt namelijk een verschil in bodemgesteldheid ten grondslag. Er zijn gebieden met zand, klei en/of veen. Sommige zijn nog maar net ingepolderd: andere zijn al duizenden jaren bewoond. De bijzondere samenhang tussen bodem en landschap is een beetje onder de oppervlakte verborgen en valt niet zo snel op. Bij het ontstaan van de verschillende landschappen heeft de mens ook een grote rol gespeeld. In de loop van de geschiedenis is die rol steeds weer anders van karakter geweest. Wanneer je al reizend een verandering in het landschap opmerkt, is er opvallend vaak sprake van een verandering in de bodem. Om dit te zien moet je eigenlijk gaan graven en dat is geen dagelijkse praktijk voor de meeste mensen. Daardoor wordt de samenhang niet gauw duidelijk. Ga je wel graven of maak je gebruik van bodemkundige studies van anderen, dan merk je al snel hoe sterk de bodem het landschap bepaalt.

Jan Bokhorst is bodemkundige met een speciale interesse voor het landschap. Hij is ruim 25 jaar werkzaam bij het Louis Bolk Instituut te Driebergen. Zijn onderzoekswerk richt zich op het stimuleren van vruchtbare bodems voor het verbouwen van kwaliteitsproducten. In de traditie van het instituut gebeurt dit in samenspraak en samenwerking met de boeren. Benutten van de natuurlijke mogelijkheden van de bodem en verwondering over de diversiteit die daar uit voortkomt, is de drijfveer geweest om dit boek samen te stellen. Het Louis Bolk Instituut verricht sinds 1976 wetenschappelijk onderzoek voor de ontwikkeling van biologische en duurzame landbouw, voeding en gezondheidszorg. Uitgangspunt is de natuur als bron voor kennis over het leven. Het instituut vervult op haar werk terrein een pioniersfunctie door nationaal en internationaal samen te werken met de praktijk, door gebruik te maken van ervaringskennis en door vraagstukken in een groter geheel te plaatsen. Met grensverleggend onderzoek wil het instituut een bijdrage leveren aan een gezonde en duurzame toekomst voor mens, dier en milieu.

Bij het zoeken naar de samenhang tussen bodem en landschap is een eenvoudig onderscheid tussen zand, klei en veen te beperkt. Binnen iedere grondsoort zijn er zeer grote verschillen. Zandgronden met hoge grondwaterstanden geven bijvoorbeeld een totaal ander beeld dan zandgronden met lage grondwaterstanden.
Maar het is niet alleen de aanwezigheid van water die een rol speelt. Ook plantengroei kan de bodem veranderen. Zand of klei worden meestal zonder plantenresten afgezet. Na verloop van tijd komt er steeds meer begroeiing; met als gevolg dat er zogenoemd organisch materiaal in de grond komt. Des te langer er planten op een grond groeien des te meer verandert de bodem en daarmee ook weer de plantengroei zelf en het landschap.

Als we het hele proces volgen, wordt duidelijk dat we in Nederland een unieke situatie hebben. Door inpolderingen of duinvorming zijn er tamelijk veel bodems die nog maar kort begroeiing hebben. We kunnen die vergelijken met gronden die al heel lang ook onder invloed van planten zijn gevormd. Bodems kunnen ook in dit opzicht een verschillende ouderdom hebben.
Dit boek behandelt voor de belangrijkste gebieden in Nederland de bodem en zijn leeftijd, de natuurlijke plantengroei en hoe de mens daar in de loop van de geschiedenis mee is omgegaan. Bij dit laatste is de landbouw belangrijk.

In de tijd verandert de bodem

Wanneer een zand- of kleigrond door wind of water wordt afgezet, bestaat het materiaal uit onder meer zand- en kleideeltjes en bevat naast kiezel een groot aantal andere mineralen. Een van deze mineralen is kalk, onder andere afkomstig van schaal- en schelpdieren. Deze kalk kan wel meer dan 10% van het gewicht van de grond uitmaken.

Plantengroei is mogelijk wanneer de grond voldoende ontwaterd is; bijvoorbeeld omdat deze door opslibbing steeds hoger is komen te liggen. De plantenresten blijven in de grond achter, worden door bodem leven zoals insecten of wormen verteerd of omgezet in, wat wij noemen, stabiele humus. De bodem wordt door die humus steeds vruchtbaarder. Voorbeelden hiervan zijn de vruchtbare kleigronden in Noord-Holland en de Betuwe. Op het zand zijn rijkere bossen te vinden aan de binnenduinrand, op gronden die door ophoping van organische stof steeds vruchtbaarder zijn geworden.

Wordt een grond nu ouder dan verdwijnt alle kalk en gaat de bodemkwaliteit achteruit. De grond wordt zuur en verdicht. Op kleihoudende gronden gaat dit proces heel langzaam. I n Nederland is dat alleen te zien in de Achterhoek en op de losse gronden van Zuid-Limburg. Op het zand vindt dit proces sneller plaats en daarom zijn op zand heel veel van dit soort ´oude´ gronden te vinden. Voorbeeld daarvan zijn de gronden van heidevelden. Het verdwijnen van kalk leidt ertoe dat ze arm en verdicht worden. Die verdichting is ook het gevolg van de inspoeling van een zure zwarte humus. Ze zijn daarmee vaak niet meer aantrekkelijk voor landbouw.

Rogge is een goede groenbemester omdat rogge weinig blad en stengels vormt maar veel wortels (bij rammenas is dit net omgekeerd). Rogge is voor de bodem daarom beter, maar je wel wel in het voorjaar kunnen ploegen, en dit kan enkel op lichte grond.

Bodem en planten, planten en bodem

De grote veranderingen in de bodem zijn veroorzaakt door de groei van planten, maar de veranderende bodem heeft zelf ook weer grote gevolgen voor deze plantengroei. We kunnen dit zien op die plaatsen waar de mens weinig of geen invloed heeft gehad.
Op kleigronden is in het begin vaak een begroeiing met veel riet aanwezig. Daarna komen de eerste bomen: wilg of els. Dan de es, en vervolgens eik, beuk en linde. Wordt de grond zuurder dan blijft alleen de eik over, maar naast de eik verschijnen al snel berk en naaldbomen.
In de ondergroei overheersen in het begin brandnetel en kleefkruid. Later komen er meer verschillende kruidachtige en ook veel heesterachtige planten voor. Nog later bij het ouder worden van de grond vereenvoudigd de plantengroei weer en blijven onder meer braam, buntgras en bosbes over.

BESTEL