Dossier Bonsai

In dit dossier wil ik afrekenen met de kennismaking met bonsai zoals die voor zoveel mensen geldt: je koopt een bonsaiboompje in een tuincentrum die binnen drie weken sterft. Maar die kennismaking kan beter, lees iets over de geschiedenis van bonsai én de manier om die boompjes wel in leven te houden.

Veel mensen hebben wel eens gehoord van bonsai, en velen hebben zich ook wel eens laten verleiden tot het kopen van zo´n boompje bij een tuincentrum, de bloemist of zelfs een doe-het-zelf zaak. Het bij aankoop nog zo leuke boompje staat dan vaak drie weken in de vensterbank, begint dan enige tekenen van levensmoeheid ten toon te spreiden en beland dan, na een verwoede reddingspoging, in bijna alle gevallen in de prullenbak. Tot zover de meest voorkomende kennismaking met bonsai.

In dit bonsai dossier wil ik die kennismaking enigszins anders laten verlopen. Enerzijds door iets uit te leggen wat bonsai eigenlijk zijn, of horen te zijn, en een korte geschiedenis van hun ontstaan. Anderszins door een korte handleiding te geven hoe die ´kamerbonsai´ (zoals de in het tuincentrum aangebonden bonsai worden genoemd) wel in leven kunnen worden gehouden.

Foto 1:
Een zeer indrukwekkende spar (Picea, ondersoort onbekend) als bonsai in zogenaamde ´overhellende´ stijl.
Deel van de Japanse Mansei-en collectie.

Een korte geschiedenis van bonsai

Bonsai is een Japans woord en betekent ´boom in pot´. Tot zover geen moeilijke informatie. Bonsai zijn echter niet uitgevonden in Japan, maar komen oorspronkelijk uit China. Al moet ik hier misschien opmerkingen dat enkele Indiase bonsailiefhebbers dit zien als geschiedvervalsing en zichzelf zien als de grondleggers, maar helaas wordt dit niet door historische feiten onderbouwd.

De eerste bonsai waren uit de natuur getrokken oude bomen die dienden ter verfraaiing van de binnenplaatsen van kloosters. De Chinezen, en zeker de taoïsten, vereerden de natuur, en die natuur was van nature perfect. De boom in de pot was dan dus ook ´af´ en werd nauwelijks gesnoeid. Hoe doorleefder de boom eruit zag hoe beter.

Foto 2:
Vroege illustratie uit een Japanse vertaling van een Chinees handboek over het tekenen van de natuur.
Hier wordt een den afgebeeld.

China had, zeker ten tijde van de hoogtepunten van haar dynastieën, een enorme culturele invloed op haar buurlanden. Niet alleen de taal, het schrift, de religie en de hele politieke- en sociale structuur werd door buurlanden overgenomen, ook de kunstuitingen. Zo leerde de Japanse culturele elite de fascinerende bonsai-bomen kennen. De Chinese bomen in pot werden door de Japanners gekopieerd, zij het op Japanse wijze. Het gaat hier nu wat ver om uit te leggen wat dat dan precies behelst, maar het komt er op neer dat de Japanners de bonsai wel verfraaiden en perfectioneerden.

De Japanners werden de meesters van de bonsai. Steeds nieuwe technieken werden uitgevonden, en de bomen werden steeds verder gestileerd. Net als de Japanse tuinen, moesten de bonsai een geminiaturiseerd beeld geven van de natuur. De potten werden soberder om niet af te leiden van de boom. De rijke edelen etaleerden in de nissen van hun theehuis hun favoriete bonsai. Die composities werden verder verfraaid die met kalligrafieën en suiseki (kijkstenen). Bonsai´s werden statussymbolen.

Nog steeds is Japan bonsai land nummer één. In de jaren ´70 begon de bonsai aan een wereldwijde opmars. Eerst begonnen de Amerikanen en kort daarna de Europeanen zich met bonsai bezig te houden. Eerst nogal klungelig, waarbij alle technieken hier weer opnieuw moest worden uitgevonden, daarna steeds professioneler. Inmiddels zijn op verschillende punten in België en Nederland allerlei bonsai-benodigdheden te verkrijgen. Aangetrokken door de opmars (ook commercieel) van de bonsai, sprongen, voornamelijk in Indonesië en China, de pseudo-bonsai kwekerijen als paddenstoelen uit de grond. En daar … u raadt het al … komt die stervende bonsai uit uw raamkozijn vandaan.

Het noodplan voor de ´kamer´ bonsai

De bonsai die als kamerbonsai worden verkocht zijn zogenaamde kuipplanten. Dat wil zeggen: ze zijn afkomstig uit hetzij de subtropen, hetzij uit de warmere landen met een gematigd klimaat. De meest aangeboden soorten zijn Zelkova serrata, Ligustrum delayanum, Ficus (o.a benjamina) en Serrissa nitida.

Voor de mensen waarvoor dit allemaal nieuw is: deze soorten kunnen uitdrukkelijk NIET het hele jaar binnen gehouden worden. Behalve de Ficus, dat is een tropische plant die wel binnen gehouden kan worden. Maar beter is het om hem de zomer buiten te laten. Het gaat hier wat te ver uit te leggen waarom, maar deze soorten hebben ´gewoon´ een zomer en winter periode nodig. Zet de ´kamerbonsai´ dus buiten, en haal ze alleen in de winter binnen als de temperatuur onder de -2 graden Celsius komt, en de Ficus voor de temperatuur onder de 10 graden C. komt. Zet ze dan binnen op een koele, maar wel lichte plek.

Foto 3:
Een ligustrum delayanum als ´kamerbonsai´.
Typische voorbeeld van wat u in het tuincentrum kunt tegenkomen.

Deze bonsai worden letterlijk per hectare gekweekt en zijn vaak al meer dan 10 jaar oud. Het is wonderbaarlijk dat de prijs van deze planten dus zo laag is. De bonsai worden vaak in de bonsaipot gekweekt, en staan in een zeer vette klei. Wanneer de productieperiode ten einde is worden de bonsai in zeecontainers getransporteerd. De overlevers komen vervolgens uitgedroogd bij tussenhandelaars terecht. Die geven de plant heel veel water waardoor de plant fris jong blad krijgt. Dan wordt de bonsai een laatste keer gesnoeid en naar de winkels vervoerd. De plant is nu werkelijk totaal uitgeput. Met de laatste restjes energie is de plant nog eens uitgelopen. Nieuwe wortels worden in ijltempo gevormd op zoek naar voedsel, maar dit is vaak onmogelijk omdat de potjes al geheel vol zitten met (al dan niet rottende) wortels. Als de kluit eenmaal uitgedroogd is, is het zo goed als onmogelijk om nog voldoende water op te laten nemen door de wortels. Het is dus niet zo verwonderlijk dat deze plantjes snel sterven.

Hoe u ze nu wel in leven houdt?

Koop zo´n kamerbonsai het liefst in het begin van de zomer. Trek hem vervolgens uit de pot, en bekijk het wortelgestel. Waarschijnlijk is dit gestel precies even groot als de pot en gevangen in dikke klei. Pak vervolgens een vork, en probeer zoveel mogelijk klei te verwijderen. Probeer zo min mogelijk wortels af te breken maar wees moedig!. Zodra u dit doet begint de bonsai hormonen te vormen om nieuwe wortels te kunnen maken. Dit is prima, maar geef hem daarvoor de ruimte.

Zet de bonsai in een veel grotere pot, in lekker voedselrijke grond. Geef desnoods extra stikstof, bijvoorbeeld gedroogde koemest. Laat de plant nu flink uitgroeien. Het liefst zelfs tot aan de winter. U zult zien dat de bonsai grote wortels gaat maken, en daardoor ook grote dikke takken. De vorm van de bonsai gaat in snelle tijd verloren. Echter, in het voorjaar van het volgende jaar is de boom geheel op krachten gekomen en barst van de energie.

Nu kan de bonsai worden teruggesnoeid tot zijn mooie vorm. De bonsai wordt nu uit de grote pot gehaald, en de wortels worden ingesnoeid. Dat wil zeggen de grote wortels er weer af gaan, zodat hij weer terug in zijn oude potje kan. Plant hem het liefst in akadama-klei voor verkoopadressen in Nederland bij de ´Links´) of anders in bonsai grond (te koop in het tuincentrum) of anders in zaai en stekgrond.

Doe hier een langzaam werkende meststof bij en mest de bonsai zoals elke plant, zij het op halve dosering. Nu de wortels weer gezond zijn moet u zorgen dat ze in goede gezondheid blijven. Cruciaal hierbij is het geven wat water.

De beste manier is deze. Geef per keer veel water. Zoveel dat het water aan alle kanten uit de pot komt gelopen. Wacht nu met water geven tot de kluit weer helemaal droog is! Die periode is zeer afhankelijk van de pot, de grond die erin zit, en het volume van de wortels ten opzichte van de volume grond. Is de kluit te ver uitgedroogd, dompel de pot dan gedurende 20 minuten in een bak water.

Deze noodprocedure is bij ´echte bonsai´, waar de volgende artikelen over zullen gaan, zelden nodig. Maar de kamerbonsai´s uit het tuincentrum zijn dan ook zielenpoten. Na deze procedure krijgen ze een kans uit te groeien tot prachtexemplaren.

In volgende artikelen ga ik verder in op alle aspecten van bonsai, het kweken van ´buitenbonsai´ vanaf zaailingen en stekken, verzorging, etc. Wilt u nu al meer weten over bonsai, en foto´s bekijken van andere bonsai, kijk dan op mijn website Tengu Bonsai. Hier vind u ook links naar andere interessante bonsai sites of stuur gerust een mailtje.

Bronnen

Foto 1: uit ´Bonsai´ van S.M Bachenheimer Resnick. Terra/Lannoo, 1993 pag. 71
Foto 2: uit ´Secret teachings in the art of Japanese Gardens´ van D.A. Slawson. Kodansha International, 1987 pag. 66
Foto 3: mijn foto.
Boomkwekerijcatalogus Bodenhausen
De snoeigids www.tuinkrant.com/snoeigids