Lycopersicum - Solanaceae

De tomaat is een sterk vertakte, vaak half-liggende, eenjarige plant die om de eetbare vruchten worden gekweekt. De tomaat is oorspronkelijk afkomstig uit Latijns-Amerika en in de 16 de eeuw eerst als sierplant hier naartoe gehaald. Pas vele jaren later leerde men het gewas om zijn eetbare vruchten te waarderen. In de loop van de 20e eeuw is deze subtropische plant helemaal als groenten in onze streken ingeburgerd. Stengels en bladeren zijn giftig!

Groenten
tomaat, kerstomaat - Lycopersicum esculentum ´Cheresita´ 

Naam:  Lycopersicum esculentum ´Cheresita´

Andere gebruikte benamingen:

Bloemkleur: geel

Bladeren: -

Cheresita is een kerstomaat die bijzonder geschikt is voor schotels en als cocktailtomaat. Hij vormt mooie, gelijkmatige trossen met prachtige vruchten. Resistent tegen aaltjes en virussen.

Teeltschema

TEELT van tomaten - Lycopersicum esculentum

Zaaien

We zaaien ongeveer 8 weken voor het uitplanten. De zaaigrond bestaat uit 4 delen potgrond en 1 deel mager zand. Dit wordt dan goed bevochtigd en opgewarmd tot een temperatuur van 20°C. Het zaaien gebeurt door het zaad bovenop te verspreiden en af te dekken met een dun laagje mager zand. Het geheel afdekken met een glasplaat. De glasplaat zorgt voor een voldoende hoge temperatuur en belet tevens dat het zaaisubstraat gaat uitdrogen. Zaai niet te dik. Hou er ook rekening mee dat maximum 70% van het zaad uitkomt.

Ideale temperaturen

Verspenen

Het verspenen kan gebeuren wanneer het eerste blaadje te voorschijn komt. Dit is zo'n 14 dagen na het zaaien. Eventueel kun je wachten tot het tweede blaadje te voorschijn komt. Wees zeer streng bij de selectie van het te verspenen materiaal. Plantjes die duidelijk kleiner zijn dan de rest gebruik je niet. Ook als de kiemblaadjes wat misvormd zijn is het mogelijk dat dit slechte planten oplevert. Het verspenen gebeurt best in potten met een diameter van 12 cm, gevuld met universele potgrond. Op die manier kun je het uitplanten zo lang mogelijk uitstellen. Om voetziektes te vermijden zorg je ervoor dat de kiemblaadjes bij het verspenen altijd boven de potgrond uitkomen.

Afharden

Bij tomaten die in de kas uitgeplant worden, noemt men dit afkweken. U kunt de planten gewoon maken aan de ruimere plantafstand door ze eerst enkele dagen, in de pot naast de voorziene plantplaats te zetten. De watergift wordt wat beperkt, om steviger planten te hebben en de bloei te stimuleren.

Tomaten die buiten geplant worden, worden afgehard op de klassieke manier echter niet bij koud en regenachtig weer.

Planten

De planten zijn plantklaar als de eerste tros zichtbaar wordt. Tomaten vragen een warme, zonnige standplaats en verdragen eigenlijk geen schaduw. De grond is goed voorzien van voeding en bezit een doorlatende structuur. Je moet planten in een opgewarmde grond, dit betekent een minimale grondtemperatuur van 15°C. Houd je dit niet in acht dan stijgt de kans op wortel- en voetziekten. Streef naar een plantdichtheid van 2,5 planten per m2. Bijvoorbeeld 80 cm tussen de rijen en 50 cm in de rij. De potkluit moet bij het uitplanten goed vochtig zijn, want de plant moet de eerste dagen hieruit zijn reserves gaan putten.

We letten er op dat de bovenkant van de potkluit niet bedekt wordt met serregrond, daardoor stijgt alweer de kans op voetziektes. De kiemblaadjes mogen dus zeker niet onder de grond terechtkomen. Om het aanspoelen van de grond en de inworteling te bespoedigen gieten we aan met water van ongeveer 20°C.

• onder koud glas
  
  Onder koud glas planten we ten vroegste eind april bij zacht weer, anders wachten we best tot 1 mei.
   

• buiten
  
  In de vollegrond heeft planten voor 20 mei weinig zin. Plant niet te vroeg, want de koude kan veel meer kwaad doen dan een week later planten. Een week vroeger planten in een koude periode betekent helemaal niet dat je ook een week vroeger zult kunnen oogsten.
  
  Je kunt van in het begin tot het einde van de teelt tomatenhoezen gebruiken, deze moeten echter voorzien zijn van verluchtingsgaten of moeten bestaan uit vochtdoorlatend plastiek. Gebruik ze niet te lang, en eventueel alleen ´s nachts. Door een te vochtig klimaat stijgt de kans op schimmelziekten.

Bemesting

De jaarlijkse organische bemesting moet je blijven verzorgen. Als uit een grondontleding zou blijken dat het C% meer bedraagt dan 5% dan moeten we hierin niet meer overdrijven. Het koolstofpercentage is immers ongeveer het dubbel van het humusgehalte van de grond. Een koolstofpercentage van 5% is een humuspercentage van 2,5%. En dat is ruim voldoende. Een hoger percentage kan immers ook nadelen opleveren.

Om een goede zoutconcentratie te bekomen op een grond waarop sla gekweekt werd en die in de herfst doorgespoeld werd geven we best een goede voorraadbemesting met bijvoorbeeld 90 gram patentkali per m2 en 80 gram ammoniumnitraat (bevat 27% stikstof) per m2. (In Nederland wordt ammoniumnitraat ook dikwijls kalkammonsalpeter genoemd)

Opmerking: de meststof patentkali bevat 30% Kalium en ook 10% Magnesium. Het is een meststof die uit kalimijnen gedolven wordt en is dus niet chemisch vervaardigd. Vandaar dat de meststof ook in de biologische tuinbouw gebruikt wordt. Patentkali is een meststof die goed is voor alle vrucht- en wortelgroenten: de stevigheid en de kleur van de vrucht, de wortel of knol wordt erdoor bevorderd.

Ofwel kiezen we voor 150 gram blauwe korrel 12-12-17 + 4, hoewel de voorraad kalium in deze meststof eigenlijk te klein is. (12% stikstof, 12% fosfor, 17% kalium, 4% magnesium). Eventueel kunnen we dus ook kiezen voor een andere samengestelde meststof met een voldoende hoeveelheid kalium in aanwezig.

Om verbranding te vermijden moeten we deze meststoffen goed verdelen over een diepte van 30 cm. Als er in de herfst niet of weinig gespoeld werd strooien we best minder meststoffen dan hier aangegeven:

Stikstof : matig in het begin
Fosfor : belangrijk bij de jonge plant
Kalium : belangrijk voor de kwaliteit van plant en vrucht
Magnesium : belangrijk voor groen blijven van de oudste bladeren

Aanbinden en dieven

Het aanbinden gebeurt best met een losse lus zodat het de kans op het ingroeien van het touw vermindert. Om de week moeten we dieven en indraaien. Om te vermijden dat we de stengel breken bij het indraaien kunnen we ook de stengel aan het koord bevestigen met een clips. Bij groeizaam weer verschijnt er om de week een nieuwe tros op de plant, dit betekent automatisch dat er iedere week 3 bladeren bijgroeien, samen met 2 stengeldieven en één kopdief. Tussen het bloeien van de bloem en de eerste rijpe vruchten verloopt bij warm en groeizaam weer ongeveer zes weken.

Enkele weken na planten gaan we de eerste, vergeelde blaadjes verwijderen. Bij vleestomaten laten we maximaal 4-5 vruchten per tros uitgroeien. Op die manier bekomen we grotere vruchten. Ook bestaat anders het gevaar dat de groei van de plant stilvalt. Alleszins moeten we vruchten met bodemgaten of misvormde vruchten zo vlug mogelijk verwijderen, op die manier komt er energie vrij voor de productie van betere vruchten. Misvormde vruchten komen dikwijls voor bij een te weelderig tomatengewas, maar ook als de nachttemperatuur te laag is.

Bij een goede groei wordt rond 10 augustus getopt. Dan kunnen we onze laatste vruchten oogsten begin oktober. Het duurt ongeveer 6 (zomer) tot 8 (later op het seizoen) weken tussen de vruchtzetting en de rijping van de vrucht.
Als we een te weelderig gewas hebben, wat vooral in het begin van de teelt kan voorkomen, is het aan te raden om een tweetal bladeren te verwijderen, zodat de planten voldoende kunnen drogen en er nog voldoende voedsel naar de vruchten kan gevoerd worden. Vooral bij overmatig gebruik van stikstof kan het voorkomen dat onze tomatenplanten te veel en te groot blad produceren, met als gevolg een slechte vruchtzetting en kleine vruchten, die ook nog slecht kleuren.

Enkele weken na planten kunt u de onderste 4 blaadjes verwijderen. Het is heel belangrijk dat de vruchten niet constant door felle, rechtstreekse zonnestralen beschenen worden. De vruchttemperatuur loopt hierdoor zeer sterk op met als gevolg dat delen van de vrucht bij het rijpen groen blijven. Dat de bladeren weg moeten om de vruchten beter te doen rijpen is niet helemaal waar. Niet zozeer licht, maar wel temperatuur doet vruchten rijpen. Pas vanaf september heeft het zin de trossen bloot te maken om de extra zonnewarmte te benutten. U kunt wel steeds blad verwijderen tot onder de op dat ogenblik rijpende tros. Op die manier is er tussen het gewas een luchtiger klimaat. Bij zeer sterke groei, als door het vele blad de vruchten niet meer zichtbaar zijn kunt u tussenin enkele bladeren wegsnijden.

Water geven

Als de planten regelmatig nat worden zijn de vruchten ruwer zijn en is de kans op schimmelziektes groter. Geef dus water onderaan, per plant of per rij, niet over de volledige grondoppervlakte. Zo vermijdt u een te vochtig klimaat.
Bedenk dat de hoeveelheid water de productie van de plant beïnvloedt, maar ook de kwaliteit, hardheid en de smaak van de vrucht. Droger telen leidt naar kleinere maar smaakvollere vruchten. Te natte grond is schadelijker dan droge grond. Pas de watergift aan volgens de weersomstandigheden en wees spaarzaam met water in frissere en regenachtige perioden.

Bestuiving

Tomaten zijn zelfbestuivend. Het stuifmeel dat loskomt van de meeldraden blijft kleven aan de stamper van dezelfde bloem. Stuifmeel losmaken kan kan door te tikken tegen de bloemtros rond de middag. ´s Morgens is het stuifmeel nog te vochtig en komt het niet los van de meeldraden. Op een warme dag in de namiddag zal het stuifmeel wel loskomen, maar blijft niet kleven aan de stamper van de bloem omdat die ondertussen te droog geworden is. Om de andere dag trillen is voldoende.

Bij tomaten verloopt de vruchtzetting soms minder goed. De hoofdoorzaken zijn voornamelijk te vinden in de vorming van minder goede bloemen, het stuifmeel dat niet kan vrijkomen en het stuifmeel dat niet kan kiemen. Het niet goed vrijkomen van het stuifmeel is vooral een gevolg van een te hoge luchtvochtigheid in de naaste omgeving van het stuifmeel. Om tot een betere bestuiving te komen kunnen we ingrijpen door o.a te trillen, te tikken, te blazen of te plumen.

Lees hierover meer op http://www.tuinkrant.com/modules.php?name=News&file=article&sid=9322

Oogsten

Rood oogsten geeft de best smakende tomaten. Wacht je te lang dan wordt de kans op barsten en rotten groter. De vruchten moeten beschermd worden tegen felle zoninstraling om slechte kleuring en barsten te vermijden. Oogst de tomaten door met de duim de verdikking tussen tomaat en tros in te drukken. Zo blijft het kroontje aan de vrucht. Bewaar op een koele en goed verluchte plaats is nodig. De optimale temperatuur ligt tussen 12° C en 16° C. Zo komt de smaak volledig tot zijn recht.

Onrijpe groene tomaten bevatten kleine hoeveelheden solanine, een giftige stof. Het gehalte hieraan daalt naarmate de tomaat rijper wordt. Rijpe tomaten bevatten geen solanine. Mogelijke verschijnselen na het eten van meerdere groene tomaten zijn onder andere braken, hoofdpijn en diarree. Groene of onrijpe tomaten worden wel veel gebruikt voor het maken van jam en chutney. Deze gerechten bevatten dan weliswaar nog wat solanine, maar wanneer ze in kleine hoeveelheden worden gebruikt leveren ze geen gevaar op voor vergiftiging.

Ziekten en plagen

Neusrot en slechte kleuring zijn fysiologische ziekten, veroorzaakt door watergebrek of voedingsgebrek.
Aardappelplaag kan ook tomaten aantasten.
Witte vlieg kan een serieus probleem zijn in tomaat.

Voor meer uitleg raadpleeg de artikels groenten onder glas op http://www.plantaardig.com en de Tuindokter informatie op http://www.tuinkrant.com/tuindokter/

Geënte tomaten

De belangrijkste redenen waarom geënte tomaten worden gebruikt is de resistentie van de onderstammen tegen bodemziekten, extra weerstand tegen Verticillium (bodemschimmel) en pepinomozaïekvirus. De tomaten gaan sterker de zomer door, zodat de planten beter door een eventuele aantasting heengroeien.

Welke onderstam moet je zaaien? Welke onderstam moet ik kiezen?
Zie dit artikel over geënte tomaten: http://www.tuinkrant.com/modules.php?name=News&file=article&sid=9105

Vruchtwisseling

De tomaat behoort tot de familie van de nachtschadigen waartoe heel wat groenten behoren: paprika, aubergine, aardappel, pepers, .. Dit heeft als gevolg dat ook bepaalde ziekten op al deze groenten kunnen terugkomen. De aardappelplaag kan zowel op aardappelen als op tomaten voorkomen. Kurkwortel, een groot probleem bij tomaat kan ook bij paprika schade veroorzaken.

Meloen en komkommer behoren niet tot deze familie en zijn dus geschikt als vruchtwisseling bij tomaat.

Onder glas moet u er naar streven slechts om de 4 jaar terug te komen. Door de beperkte oppervlakte lukt dit dikwijls niet. Dan ontstaan er op de duur problemen met kurkwortelziekte en aaltjesaantasting. De oplossing is geënte planten gebruiken, de onderstam is resistent tegen kurkwortel.

Soorten tomaten

Er zijn veel rassen, elk met hun eigen teelt- en gebruiksmogelijkheden. Allereerst zijn er de rassen die mooie ronde tomaten leveren, dit in verschillende groottes. Tomaten kunnen ingedeeld worden in verschillende groepen of categorieën afhankelijk van de gebruikte criteria: vlees-, kers-, tros-, cocktail-, ronde, platte, roma-typen, pruimvormige, peervormige, besvormige, pepervormige, ovale, geribde, witte, zwarte, gele, rode, groene en groengeel gestreepte tomaten en zoverder…

Op de tomatencd-rom wordt volgende indeling gehanteerd:

We onderscheiden in vruchtvorm

• ronde tomaten

• kerstomaten

• vleestomaten (=geribde tomaten)

• cocktailtomaten

• platte tomaten

• roma-type tomaten

• pruimvormige tomaten

• peervormige tomaten

• besvormige tomaten

• pepervormige tomaten

• ovale tomaten

• geribde tomaten

Onderscheid in kleur

• witte tomaten

• zwarte tomaten

• gele tomaten

• rode tomaten

• oranje tomaten

• bruine tomaten

• groene tomaten

• groengeel gestreepte tomaten

Onderscheid in smaak o.a.

• zoete tomaten

• zure tomaten

• kersensmaak

• ananassmaak

• citroensmaak

Onderscheid in pluktijd en rijpheid

• vroege tomaten (vanaf 1 juli rijp)

• middelvroege tomaten (vanaf 10 juli)

• middentijdse tomaten (vanaf 15-30 juli)

• late tomaten (vanaf augustus)

• zeer late tomaten (september-oktober)

Onderscheid in groeiwijze

• zelftoppende of struikvormige tomaten

• niet-zelftoppende of stamvormige tomaten

• half-zelftoppende tomaten

F1-, F2-hybriden

Er is een onderscheid tussen de zaadvaste rassen en de hybride rassen (F1, F2). De zaadvaste rassen hebben als voordeel dat het zaad goedkoper is en dat je zelf zaad kan opdoen. Het grote nadeel is onmiskenbaar de kleinere vruchten en de kleinere productie.

Het zaad van F1 en F2 hybridenrassen is veel duurder  maar de productie van deze rassen is beter tegenover de zaadvaste rassen. Het grote nadeel is dat je er zelf geen zaad kan van opdoen. Deze rassen zijn niet zaadvast. Dit komt doordat men bij de productie van dit zaad kruisbestuiving toepast, terwijl een tomatenplant van nature uit zelfbestuivend is, d.w.z. dat het stuifmeel terechtkomt op de stamper van dezelfde bloem. Dit verklaart ook de meerprijs van hybridenzaad, men moet die kruisbestuiving immers met de hand uitvoeren.

Zelftoppende rassen

Er zijn zelftoppende rassen en doorgroeiende rassen. De doorgroeiende rassen vormen constant, na iedere bloemtros, een nieuw groeipunt terwijl de zelftoppende rassen één of meerdere stengels vormen die allen eindigen op een bloemtros. Als tuinier zijn deze rassen interessant indien je over weinig plaats of een kleine (lage) serre of tunnel beschikt. In de industrie gebruikt men zelftoppende rassen voor de machinale oogst.

Tomaten voor terras en balkon

Kerstomaten en kleine ronde tomaten lenen zich uitstekend om in pot geteeld te worden. Het zijn tomaten die speciaal voor vensterbank of balkon worden geteeld. De planten worden niet hoger dan 1 meter en hoeven niet of nauwelijks te worden gesteund. Zorg voor een zonnige, windstille plaats.

Vleestomaten

Er is een onrass

Trostomaten

Trostomaten zijn ronde tomaten die bestaan in diverse vruchtgroottes maar met de eigenschap dat de tomaten aan één tros bijna gelijktijdig rijpen zodat de tros op zijn geheel kan afgeknipt worden.

Kerstomaten

Kerstomaten zijn erg zoete, kleine ronde vruchten, die in enorme trossen aan de plant hangen. Ze komen in het wild nog altijd voor in Mexico. Sommige botanici nemen aan, dat deze cultuurvariëteit ontstaan is uit de rode bestomaat (Lycopersicon pimpinellifolium) en dat daaruit tenslotte de grootvruchtige rode tomaten zijn ontwikkeld. Tot deze vorm behoren ook de zogenaamde vleestomaten.

Voor een overzicht van rassen zie de Tomatencd-rom op http://tomaten.tuinkrant.org 

Eet tomaten en blijf gezond

Vandaag voert de tomaat de hitlijst aan van wat de natuur ons biedt aan kankerwerende stoffen! Rode, bruine en zwarte tomaten die in openlucht gekweekt werden bevatten veel lycopeen in goed opneembare vorm. Lycopeen werkt beschermend tegen kanker en helpt de slechte cholesterol in het lichaam te verlagen. Weliswaar is de huid van de tomaat licht giftig. Pellen gaat echter makkelijk als men de tomaten een minuutje in kokend water legt. En ook de pitten zijn ongunstig. Maar lycopeen, de dieprode kleurstof, die de tomaten doet blozen, is een sterke antioxidant en radicalenvanger, die bescherming biedt tegen kanker en hartinfarct. En hoe roder de tomaten, hoe meer lycopeen ze bevatten.

Om werkzaam te zijn moet het vetoplosbaar tomatenlycopeen met een beetje olie worden gebruikt. En het meeste lycopeen nemen wij op als de tomaten verhit zijn. Dus tomatensaus! En ketchup? Daar zit inderdaad veel lycopeen in, maar helaas ook veel te veel suiker.
Er zijn ook jichtlijders die geen rode tomaten verdagen. Zij kunnen gele tomaten kiezen. Bijzonder voor hen geschikt is het ras Blanche à feuilles de pomme de terre. Bereidingen van tomaten werken ook gunstig tegen prostaatproblemen.

Wat is er wetenschappelijk bewezen?

• Bij mensen, die veel tomaten eten, komt kanker 40 % minder voor dan bij mensen die zelden van deze vrucht genieten.

• Het sterkst beschermt de tomaat tegen kanker van de prostaat, de longen en de maag, maar er is ook een gunstig beschermend effect voor de borsten, de alvleesklier, de dikke darm, de slokdarm en endeldarm, de mondholte en de baarmoederhals.

• Er is een verband tussen hoge serumwaarden van lycopeen in het bloed en een verminderd risico op kanker.

• Sterker nog: het risico op kanker neemt af naarmate de tomatenconsumptie stijgt.

• Een laag lycopeengehalte in het menselijk vetweefsel correleert met een grotere incidentie van hartinfarcten

• Tomaten maken van een harde stoelgang een zachte substantie en zijn ook gunstig bij aambeien.

• Niet in het minst te versmaden is het feit dat tomaten caloriearm zijn. Daarbij ontwateren zij, werken bloeddrukverlagend en zijn gunstig voor de nieren. Tomatensap is ook aanbevolen bij reuma. Alleen wie met nierstenen te maken heeft, dient voorzichtig te zijn met tomaten, omdat zij een beetje oxaalzuur bevatten. En er zijn jichtlijders die geen tomaten verdragen.

Bronnen o.a. Luc Dedeene,Guy De Kinder, Somers zaden, Vlaams Zaadhuis, VELT, Tijdschrift maar NATUURLIJK editie 10, Tuinkrant´s Tomatenrassen CD.
Bewerking Rudi Van Overloop.

Behoort tot de groep van de vruchtgroenten

Tot deze groep behoren de groenten die op het perceel van de vruchtgewassen zouden staan als je ze in de vollegrond zou telen. Ze houden echter van warmte en in België en Nederlands is het een goede keuze omze onder glas te zetten (serre of plat glas) : komkommer, meloen, tomaat, paprika, aubergine.

Buiten kun je ze uitplanten na half mei. Aangezien het bij vruchtgroenten uiteraard om de vruchten gaat, richt je je aandacht op een geslaagde bestuiving. Zonder bestuiving of goede bevruchting, leveren de meeste vruchtgewassen niets eetbaars op.

Een hele reeks vruchtgewassen zoals pompoen, courgette, komkommer en meloen behoren tot de komkommerfamilie en die zijn meestal gevoelig voor dezelfde ziekten en plagen.

Bronnen

• Catalogus Somers NV, Vlaams Zaadhuis, Oranjebandzaden, e.a.

• Velt groenten, Terra fijne en zeldzame groenten, Groenboekerij groenten

• Artikelen Luc Dedeene voor tuinkrant en TK-Plantengids e.a.

• Teeltschema´s Luc Dedeene http://www.plantaardig.com, aanvullingen door Rudi Van Overloop